Pravna sekcija

Ustav Republike Srbije

LJUDSKA I MANJINSKA PRAVA I SLOBODE

1. Osnovna načela

Neposredna primena zajemčenih prava, Član 18

Ljudska i manjinska prava zajemčena Ustavom neposredno se primenjuju. Ustavom se jemče, i kao takva, neposredno se primenjuju ljudska i manjinska prava zajemčena opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrdjenim medjunarodnim ugovorima i zakonima. Zakonom se može propisati način ostvarivanja ovih prava samo ako je to Ustavom izričito predvidjeno ili ako je to neophodno za ostvarenje pojedinog prava zbog njegove prirode, pri čemu zakon ni u kom slučaju ne sme da utiče na suštinu zajemčenog prava. Odredbe o ljudskim i manjinskim pravima tumače se u korist unapredjenja vrednosti demokratskog društva, saglasno važećim medjunarodnim standardima ljudskih i manjinskih prava, kao i praksi medjunarodnih institucija koje nadziru njihovo sprovodjenje.

Zabrana diskriminacije, Član 21

Pred Ustavom i zakonom svi su jednaki. Svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije. Zabranjena je svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, rođenja, veroispovesti,  političkog ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihičkog ili fizičkog invaliditeta. Ne smatraju se diskriminacijom posebne mere koje Republika Srbija može uvesti radi postizanja pune ravnopravnosti lica ili grupe lica koja su suštinski u nejednakom položaju sa ostalim građanima.

Zaštita ljudskih i manjinskih prava i sloboda, Član 22

Svako ima pravo na sudsku zaštitu ako mu je povređeno ili uskraćeno neko ljudsko ili manjinsko pravo zajemčeno Ustavom, kao i pravo na uklanjanje posledica koje su povredom nastale. Građani imaju pravo da se obrate međunarodnim institucijama radi zaštite svojih sloboda i prava zajemčenih Ustavom.

2. Ljudska prava i slobode

Dostojanstvo i slobodan razvoj ličnosti, Član 23

Ljudsko dostojanstvo je neprikosnoveno i svi su dužni da ga poštuju i štite. Svako ima pravo na slobodan razvoj ličnosti, ako time ne krši prava drugih zajemčena Ustavom.

Podsticanje uvažavanja razlika, Član 48

Merama u obrazovanju, kulturi i javnom obaveštavanju, Republika Srbija podstiče razumevanje, uvažavanje i poštovanje razlika koje postoje zbog posebnosti etničkog, kulturnog, jezičkog ili verskog identiteta njenih građana.

Razvijanje duha tolerancije, Član 81

U oblasti obrazovanja, kulture i informisanja Srbija podstiče duh tolerancije i međukulturnog dijaloga i preduzima efikasne mere za unapređenje uzajamnog poštovanja, razumevanja i saradnje među svim ljudima koji žive na njenoj teritoriji, bez obzira na njihov etnički, kulturni, jezički ili verski identitet.


Zakon o zabrani diskriminacije

Član 2

U ovom zakonu:

1) Izrazi „diskriminacija“ i „diskriminatorsko postupanje“ označavaju svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva), u odnosu na lica ili grupe kao i na članove njihovih porodica, ili njima bliska lica, na otvoren ili prikriven način, a koji se zasniva na rasi, boji kože, precima, državljanstvu, nacionalnoj pripadnosti ili etničkom poreklu, jeziku, verskim ili političkim ubeđenjima, polu, rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji, imovnom stanju, rođenju, genetskim osobenostima, zdravstvenom stanju, invaliditetu, bračnom i porodičnom statusu, osuđivanosti, starosnom dobu, izgledu, članstvu u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama i drugim stvarnim, odnosno pretpostavljenim ličnim svojstvima.

Zakon o udžbenicima i drugim nastavnim sredstvima

U Zakonu o udžbenicima i drugim nastavnim sredstvima, Član 4 se odnosi na Jednake mogućnosti i zabranu diskriminacije :

Udžbenici i druga nastavna sredstva svojim sadržajem i oblikom, ne smeju da ugrožavaju, omalovažavaju, diskriminišu, ili izdvajaju grupe ili pojedince ili da podstiču na takvo ponasanje, po osnovu: rasne, nacionalne, etničke, jezičke, verske, ili polne pripadnosti, smetnji u razvoju, invaliditeta, fizičkih i psihičkih svojstava, zdravstvenog stanja, uzrasta, socijalnog i kulturnog porekla, imovnog stanja, odnosno političkog opredeljenja, kao i po drugim osnovama utvrđenim zakonom kojim se uređuje zabrana diskriminacije.

Zakon je povređen po osnovu “Udžbenici i druga nastavna sredstva svojim sadržajem i oblikom, ne smeju da ugrožavaju, omalovažavaju, diskriminišu, ili izdvajaju grupe ili pojedince ili da podstiču na takvo ponasanje, po osnovu: polne pripadnosti…”.

U analizi koja je sprovedena i citati koji su izdvojeni, a u kojima se spominju istopolno orijentisane osobe, a na osnovu toga šta diskriminacija predstavlja, utvrđeno je da je sadržaj udžbenika direktno diskriminušući, da neosnovano izdvaja pojedince, odnosno grupe ili podstiče na takvo ponašanje.

Zakon o osnovama sistema obrazovnja i vaspitanja

U Zakonu o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja u delu Opšti principi sistema obrazovanja i vaspitanja , Član 3 stav 2 koji navodi da sadržaj obrazovanja mora biti zasnovan na tekovinama i dostignućima savremene nauke:  2) kvalitetno i uravnoteženo obrazovanje i vaspitanje, zasnovano na tekovinama i dostignućima savremene nauke i prilagođeno uzrasnim i ličnim obrazovnim potrebama deteta, učenika i odraslog;

Po sredi je povreda člana 3 stav 2 Zakona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja koja se odnosi na „obezbeđivanje kvalitetnog i uravnoteženog obrazovanja i vaspitanja, zasnovanog na tekovinama i dostignućima savremene nauke.“ Svetska zdravstvena organizacija je istopolnu seksualnu orijentaciju skinula sa liste mentalnih bolesti, takođe i Američka asocijacija psihijatara, u udžbenicima u Srbiji i dalje postoje neusaglašenosti sadržaja gde se istopolna seksualna orijentacija tretira kao poremećaj, i u tom smislu potpunu neusaglašenost sa zvaničnim naučnim postavkama.

Takođe je primećeno da postoji problem u ostvarivanju ciljeva:

Ciljevi obrazovanja i vaspitanja su:

1) pun intelektualni, emocionalni, socijalni, moralni i fizički razvoj svakog deteta i učenika/ca, u skladu sa njegovim uzrastom, razvojnim potrebama i interesovanjima;

Ako je cilj obrazovanja upravo pun emocionalni, intelektualni, socijalni, moralni i fizički razvoj, onda se postavlja pitanje kome se obraća udžbenik za srednje škole i koja moralna načela, kako i kakve emocionalne i socijalne karakeristike želi da razvija. Ovako postavljene vrednosti koje se baziraju na isključivanju osoba i direktnoj diskriminaciji predstavljaju opoziciju onome što se uzima za moralno ponašanje. Takođe među učenicima/ cama kojima se udžbenik obraća su i LGBTTIQ osobe čije socijalne i emocionalne kapacitete ovakav program neće razvijati, već će upravo imati suprotan efekat. Učeći ih da su devijantni, nenormalni i bolesni, kod LGBTTIQ učenika/ca se mogu javiti ozbiljne poteškoće u fizičkom i psihičkom zdravlju, izazvane upravo neosnovanim pretpostavkama na kojima se zasniva sadržaj udžbenika.

3) razvoj svesti o sebi, samoinicijative, sposobnosti samovrednovanja i izražavanja svog mišljenja;

Ako uzmemo u obzir da među učenicima/cama kojima se udžbenik obraća su i istopolno orijentisane osobe čije socijalne i emocionalne kapacitete ovakav program neće razvijati, već će upravo imati suprotan efekat. Učeći ih da su devijantni, nenormalni i bolesni kod LGBTTIQ učenika/ca se mogu javiti ozbiljne poteškoće u fizičkom i psihičkom zdravlju, izazvane upravo neosnovanim pretpostavkama na kojima se zasniva sadržaj udžbenika. U tom smislu kod LGBTTIQ učenika/ca razvija se svest o sebi kao devijantnom, nenormalnom i bolesnom, što dalje utiče na nemogućnost samovrednovanja i izražavanja sopstvenih potencijala u celini.

12) razvoj sposobnosti komuniciranja, dijaloga, osećanja solidarnosti, kvalitetne i efikasne saradnje sa drugima i sposobnosti za timski rad i negovanje drugarstva i prijateljstva;

Učeći učenike/ce da su pojedine grupe u ovom slučaju pripadnici LGBTTIQ populacije devijantni, nenormalni i bolesni nikako se ne razvijaju vrednosti podržavanja razlike, solidarnosti i saradnje već se upravo daje legitimitet diskriminaciji u međusobnim odnosima i učvršćuje se isključujući obrazac ponašanja

15) razvoj i poštovanje rasne, nacionalne, kulturne, jezičke, verske, rodne, polne i uzrasne ravnopravnosti, tolerancije i uvažavanje različitosti;

Ovde postoji direktno ugrožavanje ostvarivanja cilja, jer se kroz sadržaje degradira i razvija nepoštovanje prema LGBTTIQ osobama.

Kao važan segment Zakona izdvojile su se Nadležnosti Nacionalnog prosvetnog saveta , u okviru Člana 14

U oblasti razvoja i unapređivanja sistema obrazovanja i vaspitanja:

Nacionalni prosvetni savet:

1) prati i analizira stanje obrazovanja na svim nivoima iz svoje nadležnosti i usaglašenost Sistema obrazovanja sa evropskim principima i vrednostima

Zakon koji se povređuje prema ovoj stavci odnosi se na rad Nacionalnog prosvetnog saveta koji nije ukazao na diskriminatorni sadržaj udžbenika, odnosno na neusaglašenost sadržaja obrazovanja sa evropskim principima i vrednostima.

Zakon o srednjim školama

U trećem poglavlju Školovanje stavka 1. Nastavni plan i program,

Član 23

[...] Obrazovni profil, u smislu ovog zakona, obuhvata opšte i stručne sadržaje zasnovane na dostignućima nauke, tehnologije, kulture, umetnosti , neophodne za obavljanje poslova određenog stepena složenosti u okviru područja rada, odnosno za dalje školovanje.  Zakon je povređen jer postoji neusaglašenost sadržaja udžbenika sa dostignućima savremene nauke.

Zakon o mladima

Član 5

Načelo jednakosti i zabrane diskriminacije

Svi mladi su jednaki.

Zabranjeno je svako pravljenje razlike ili nejednako postupanje prema mladima, posredno ili neposredno , po bilo kom osnovu, a naročito po osnovu rase, pola, nacionalne pripadnosti, verskog ubeđenja, jezika, društvenog porekla, imovnog stanja, članstva u političkim, sindikalnim i drugim organizacijama, psihičkog ili fizičkog invaliditeta, zdravstvenog stanja, fizičkog izgleda, seksualne orijentacije, rodnog identiteta i drugog stvarnog, odnosno pretpostavljenog ličnog svojstva.

Zakon je povređen u smislu nejednakog postupanja prema mladima na osnovu seksualne orijentacije i to kroz sadržaj udžbenika koji je diskriminatoran.

Zakon o ravnopravnosti polova

Član 2

Jemči se ravnopravnost polova, u skladu sa opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima, Ustavom i zakonima. Odredbe ovog zakona ne mogu se tumačiti na način koji bi doveo do ukidanja ili ograničenja nekog postojećeg prava utvrđenog drugim propisom.

Diskriminacija Član 4

Diskriminacija po osnovu pola je svako neopravdano pravljenje razlike ili nejednako postupanje, odnosno propuštanje (isključivanje, ograničavanje ili davanje prvenstva) koje ima za cilj ili posledicu da licu ili grupi oteža, ugrozi, onemogući ili negira priznanje, uživanje ili ostvarivanje ljudskih prava i sloboda u političkoj, ekonomskoj, društvenoj, kulturnoj, građanskoj, porodičnoj i drugoj oblasti. Diskriminacijom se smatra i ako se prema licu neopravdano postupa lošije nego što se postupa prema drugome, isključivo ili uglavnom što je tražilo ili namerava da traži pravnu zaštitu od  diskriminacije ili je ponudilo ili namerava da ponudi dokaze o diskriminatorskom postupanju. Pod neopravdanim razlikovanjem, isključivanjem, ograničavanjem i postupanjem ili drugim preduzetim merama, u smislu ovog zakona, naročito se smatra ako:

1) preduzeta mera nije opravdana zakonitim ili legitimnim ciljem;

2) ne postoji srazmera između preduzetih mera i cilja koji se preduzetim merama ostvaruje.

Značenje pojmova Član 10

Pojedini pojmovi, u smislu ovog zakona, imaju sledeće značenje:

1) pol se odnosi na biološke karakteristike lica;

2) rod je pojam koji označava društveno uspostavljene uloge, položaje i statuse žena i muškaraca u javnom i privatnom životu, a iz kojih usled društvenih, kulturnih i istorijskih razlika proističe diskriminacija zasnovana na biološkoj pripadnosti određenom polu;

6) uznemiravanje jeste svaki neželjeni verbalni, neverbalni ili fizički akt, učinjen sa namerom ili koji ima za posledicu povredu dostojanstva i izazivanje straha ili stvaranje neprijateljskog, ponižavajućeg, degradirajućeg ili uvredljivog okruženja, zasnovan na polu;

7) seksualno uznemiravanje jeste neželjeni verbalni, neverbalni ili fizički akt seksualne prirode, učinjen sa namerom ili posledicom povrede ličnog dostojanstva, stvaranja zastrašujućeg, neprijateljskog, degradirajućeg ili uvredljivog okruženja, zasnovan na polu;

8) seksualno ucenjivanje jeste svako ponašanje odgovornog lica koje, u nameri traženja usluga seksualne prirode, uceni drugog da će u slučaju odbijanja pružanja traženih usluga protiv njega ili njemu bliskog lica izneti nešto što može škoditi njenoj ili njegovoj časti ili ugledu;

Analizirani udžbenici ne povređuju direktno Zakon o ravnopravnosti polova, ali svakako ne postoje ni jasni pokušaji da se rodna dimenzija ravnopravnosti ne približi učenicima/cama. Iako u navedenom Zakonu LGBTTIQ pitanja nisu direktno pomenuta, ona su blisko povezana sa rodnom dimenzijom ravnopravnosti.

Strategija prevencije i zaštite od diskriminacije

U okviru Stretegije prevencije i zaštite od diskriminacije u članu 4.4. prikazan je opšti cilj koji se odnosi na prava LGBT osoba:

Usklađivanje pravnog okvira sa međunarodnim standardima. Sprečavanje kršenja zabrane diskriminacije prema LGBT osobama, kroz ustavne, zakonodavne, regulatorne reforme kao i donošenje strateških dokumenta. Ukidanje ili smanjenje diskriminatorskih praksi prema LGBT osobama u različitim oblastima. Obezbeđenje uslova za sprovođenja Zakona o zabrani diskriminacije u delu koji se odnosi na diskriminaciju LGBT osoba. Promena javnih politika u određenim oblastima koje mogu da budu „izvor diskriminacije“ LGBT osoba. Institucionalna zaštita LGBT osoba od javnog i privatnog nasilja, naročito u oblasti rada i zapošljavanja, zdravstvenog i socijalnog sistema, ličnog i porodičnog života, obrazovanja, sporta i dr. Promena tradicionalnog, negativnog stereotipa o LGBT osobama. Sprečavanje i kažnjavanje govora mržnje i fizičkih napada na LGBT osobe.Unapređivanje statusa i položaja LGBT osoba.

Obrazloženje :

  • Kao što je već napomenuto obrazovanje je važan činilac u konstruisanju kolektivne svesti, stavova i vrednosti. Kroz analizu je primećeno da se ciljevi Strategije ne uzimaju u obzir i da su stereotipi i predrasude zastupljeni u više udžbenika za srednje škole, krećući se od toga da istopolno orijentisane osobe predstavljaju rizičniju grupu za dobijanje bolesti kao što su HIV, Hepatistis pa sve do patologizacije i stigmatizacije;
  • Još uvek nije u potpunosti ostvarena puna primena ciljeva strategije i po osnovi unapređivanja statusa i položaja istopolno orijentisanih osoba. Obrazovanje bi trebalo da radi na smanjivanju stereotipa i predrasuda, čime bi se dalje unapredio njihov položaj. Kroz sadržaj udžbenika mi možemo upravo videti suprotno. Potrebno je dakle da kroz sadržaje udžbenika pogotovu udžbenika iz Ustava i pravo građana, Građanskog vaspitanja, Istorije, Filozofije, Sociologije i Istorije umetnosti govoriti o pravnom aspektu navoditi pozitivne primere i biografije autora, govoriti o pokretu, kao i različitim feminizmima, a sve u cilju promene dominatne vrednosti koja se bazira na isključivanju i s tim u vezi poboljšanja njihovog ekonomskog, socijalnog i društvenog položaja.

 Kroz obrazovni sistem podići svest mladih da su svi ljudi ravnopravni i da su LGBT osobe takođe uključene u krug ravnopravnih ljudi.

Još uvek nije ostvarena primena cilja. Kroz analizu koja je vršena ne vidi se nijedan afirmativan primemr funkcionisanja LGBTTIQ osoba u društvu. Ove teme se ne pojavljuju u udžbenicima u kojima bi mogle da se tretiraju tako da ne budu smeštene u devijantno, nenormalno, društveno neprihvatljivo i patologizovano ponašanje. Ustav i pravo građana, kao i Građansko vaspitanje su osnovni udžbenici gde bi trebalo da budu zastupljenje teme koje se bave pravima i zakonima koji štite LGBTTIQ osobe od diskriminacije, nasilja, zločina iz mržnje i govora mržnje. [D1]

Obezbediti objektivne informacije u pogledu seksualne orijentacije i rodnog identiteta u školskim programima i udžbeničkom materijalu.

Kada se govori o objektivnim informacijama ni u jednom analiziranom udžbeniku se ne poštuju naučni stavovi o tome šta istopolna seksualna orijentacija predstavlja. Svetska zdravstvena organizacija je istopolnu seksualnu orijentaciju izbacila iz mentalnih bolesti, takođe i Američka asocijacija psihijatara, u udžbenicima u Srbiji i dalje postoji neusaglašenost sadržaja gde se istopolna seksualna orijentacija tretira kao poremećaj, i u tom smislu predstavlja potpunu neusaglašenost sa zvaničnim naučnim postavkama.